Η ηθική του μικρόκοσμου και το φαινόμενο της εποπτείας - από την Ελένη Ψαρρά

 «Στην ειρήνη τίποτα δεν

ταιριάζει στον άνθρωπο

όσο η σεμνή γαλήνη

και η ταπεινότητα.

 Όταν όμως η έκρηξη του

πολέμου φυσάει

στα αυτιά μας,

τότε μιμούμαστε

τη δράση της τίγρης.

Σκληραίνουμε

τους τένοντες,

μεταμφιέζουμε

την όμορφη φύση

με σκληρή οργή...»

Ερρίκος Ε΄-Σαίξπηρ

 

     Πριν από 3,8 δισεκατομμύρια χρόνια το πνεύμα της ζωής αποφάσισε να μετουσιωθεί με την ύλη. Εκείνη την εποχή τα εργατικά κυανοβακτήρια ανέπνεαν νυχθημερόν το μεθάνιο και το διοξείδιο του άνθρακα της Γης ενώ εξέπνεαν οξυγόνο, υφαίνοντας με αυτόν τον τρόπο έναν καταγάλανο ουράνιο θόλο με ατμόσφαιρα ιδανική ώστε να αναπτυχθεί η ζωή. Οι θάλασσες έγιναν μαιευτήρια νέων ειδών και υπό τη χρονική κλίμακα χιλιετηρίδων παρήγαγαν ποικιλοτρόπως πολύμορφα θαύματα που αποτέλεσαν τα κλαδιά και τα παρακλάδια μιας οργανικής αφετηρίας. Λίγο αργότερα εμφανίστηκε ο Saccorhytus coronarius. Ο τελευταίος παγκόσμιος κοινός πρόγονος όλων των ζωντανών ειδών. Έμοιαζε με βακτήριο αλλά είχε ένα μικρό άνοιγμα που θύμιζε στοματική κοιλότητα. Ήταν λαίμαργος και επιζητούσε συνεχώς να μεταβολίζει τροφή για να εξελίσσεται. Αυτό το μικροσκοπικό πλασματάκι, με μέγεθος μικρότερο του ενός χιλιοστού, επιθυμούσε διακαώς να επιβιώσει και να κυριαρχήσει στον πλανήτη. Ό,τι αναπνέει επάνω σε αυτή τη Γη προέρχεται από αυτό ή από το φυτώριο των ειδών που ξεπήδησαν από αυτό.

  Μετά από μερικά εκατομμύρια χρόνια και ύστερα από πολλές μετεξελίξεις ανθρωπίδων και προσμίξεων υποειδών του βιολογικού γένους Homo σχηματίστηκε το είδος Sapiens. Ο Sapiens ήταν έξυπνος, άγριος και αδίστακτος. Κυνηγούσε, συνέλεγε, έχτιζε, κατέστρεφε και απαλλοτρίωνε λαίμαργα όπως και το προγονικό βακτήριο. Επίσης, εμφάνισε σημάδια γοργής πνευματικής και συναισθηματικής εξέλιξης χωρίς να χαθεί ολοσχερώς στην αρένα του χρέους της επιβίωσης, όπως τα υπόλοιπα είδη του ζωικού βασιλείου που είχαν ως μοναδική ευχαρίστηση ζωής τη γεύση της σάρκας. Τα χρόνια περνούσαν κι εκείνος συνέχιζε να λεηλατεί, να δημιουργεί, να καταστρέφει αλλά συνάμα ανέπτυσσε δεξιότητες του νου και της ψυχής που επιβεβαίωναν την αντιφατική του φύση. Ο βάρβαρος έγινε ποιητής-φιλόσοφος μα κατέστη αδύνατο να αποκοπεί αυτοτελώς από τις γήινες ρίζες του. Ο Saccorhytus coronarius παρέμενε πάντοτε «χωμένος» στο DNA του για να του θυμίζει τον βιολογικό δεσμό με το φυσικό του χρέος.

  «Αυξάνεσθε και πληθύνεστε με σάρκα, οστά και κύτταρα αλλά και με δευτερεύοντα αποκτήματα», συμβούλευε και κραύγαζε ο πλεονέκτης πρόγονος από τα βάθη της αρχεγόνου κτήσεως. Κι ο Sapiens τον άκουσε κι εφάρμοσε αυτή την τακτική σε όλο το φάσμα της υπαρκτικής του δομής. «Μη σταματάς να κατακτάς» γράφει η καταχωρημένη εντολή βάσει της οποίας δημιουργήθηκαν οι ανθρώπινες κοινωνίες της αυτάρκειας, το μετέπειτα σύγχρονο lifestyle των καταναλωτικών συμπεριφορών και το άλλοθι των συμφερόντων των εθνών όταν ορμούν για κατακτήσεις.

      Η αρχαία φιλοσοφική κληρονομιά μας βρίθει από συγγράμματα πολιτικής φιλοσοφίας με φανερή την ποικιλία απόψεων που αφορούν  τη σημαντικότητα της πολιτικής συμβίωσης. Με την οικονομική, στρατιωτική και κοινωνική αρωγή πολλών ατόμων τα οποία συναθροίζονται με κοινό στόχο την επιβίωση επέρχεται και η τελείωσή τους. Πολλές φορές οι απόψεις εκφράζονται με μύθους για να είναι πιο εύπεπτο το περιεχόμενο τους π.χ ο Προμηθέας έκλεψε την έντεχνη σοφία για χάρη των ανθρώπων και ο Δίας παραχώρησε μεγαλόψυχα την πολιτική τέχνη για να διδάξει τους ανθρώπους τη συνεργασία διότι δεν ήξεραν πώς να αγαπούν αλλήλους. Κι έτσι ο κόσμος ευημερεί με την εμφάνιση του γλωσσικού φαινομένου και γεννάται άλλοτε κατ’ ανάγκη και άλλοτε κατ’ ουσία το πολιτικό σύστημα. Ο Ησίοδος βέβαια δεν ήταν τόσο αισιόδοξος για το μέλλον της ανθρωπότητας. Διέβλεπε ότι ήταν πολύ πιθανό να υπερισχύσει η σκοτεινή πλευρά του ανθρώπου. Γι’ αυτό, στη δική του κοσμογονική εκδοχή δανείζεται τις αποκαλυπτικές ιδιότητες της Πανδώρας για να τονίσει την ελλαττωματική φύση του ανθρώπου. Στον αντίποδα αυτής της απαισιόδοξης προσέγγισης, ακούγονται σύγχρονες επιστημονικές φωνές όπως του κοινωνιολόγου Στίβεν Πίνκερ, ο οποίος διαλαλεί στα βιβλία του ότι ο σημερινός άνθρωπος είναι πιο ώριμος σε σχέση με παλαιότερες εποχές. Μας βεβαιώνει με επιστημονικά επιχειρήματα και ιστορικά παραδείγματα ότι οι λαοί σταμάτησαν να εκτρέφουν το μένος του πολεμικού αισθήματος. 

    Ωστόσο, για ποιες αιτίες ένας άνθρωπος πιάνει το δόρυ και την ασπίδα; Η πολιτική αυτάρκεια προϋποθέτει διεκδίκηση και η διατήρηση της αυτάρκειας ξυπνά από τη λήθη το πολεμικό ένστικτο. Είναι όμως μονάχα ο φόβος της έλλειψης αγαθών που επιτάσσει το αρχέγονο στοιχείο της επιβίωσης για να επιτεθεί ο άνθρωπος του ανθρώπου; Σαφώς και όχι… Υπάρχουν λαοί που μάχονται για ιδεώδη, αξίες, δικαιώματα και ελευθερία. Πολλοί πόλεμοι ξεκίνησαν από τη φαντασιακή παράνοια αλλοπρόσαλλων προσωπικοτήτων όπως π.χ το ναζιστικό φαινόμενο με το κριτήριο της επικράτησης της Άριας φυλής.

       Όμως, για ποιο λόγο εκφράζονται οι επεκτατικές βλέψεις μέσω του πολεμικού ιδεώδους; Οι απόψεις που φτάνουν σε εμάς από την εποχή του Διαφωτισμού, όπως του Ρουσσώ, υποστηρίζουν ότι υπαίτια βάση για κάθε εδαφική διεκδίκηση ή άμυνα είναι η απόκτηση ιδιοκτησίας και οτιδήποτε πλαισιώνει την περιουσιακή κατάκτηση. Όλοι θέλουμε μερίδιο από τη Μητέρα που μας γέννησε. Ένα κομμάτι γης να γράφει τ’ όνομά μας. Όταν μπήγουμε το σημαιάκι μας μέσα στο χώμα για να χτίσουμε την αυτοκρατορία της γενιάς μας, αυτομάτως ο συνάνθρωπος γίνεται εχθρός και περισσότερο απ’ όλους ο αλλοεθνής. Κι έτσι ξεκίνησαν οι πόλεμοι στη Γη. Για μαζεμένα κομμάτια γης. Χιλιάδες πίτες κόπηκαν για τη νεωτερική ιδέα της Αγροτικής Επανάστασης που εξυπηρέτησε αρχικά την εύκολη σίτιση. Εξημερώσαμε το σιτάρι, το καλλιεργήσαμε και γίναμε σκλάβοι της τροφής. Και τότε μερικοί εξυπνότεροι σκέφτηκαν να ηγηθούν των σκλάβων. Τους επόμενους αιώνες η παραγωγή γέννησε εργάτες απ’ τη μια πλευρά και βιομήχανους από την άλλη. Η ιδιοκτησία έγινε κεφάλαιο που παίζεται στο Κολοσσαίο της χρηματιστηριακής αρένας με φοβερή και τρομερή επιτυχία.

    Και μέσα στον ορυμαγδό συμφέροντος και ταξικής τοποθέτησης μερικοί ποιητές υποφέρουν από την έλλειψη ρομαντισμού και συναισθήματος. Άλλοτε κολυμπούν γυμνοί στο αίμα των αθώων νεκρών και άλλοτε αποστρέφουν με τύψη το μελάνι τους από τα διαμελισμένα σώματα για να μην μαρτυρούν την ανημποριά τους απέναντι στους πολεμοχαρείς. 

       Ο Ζήνωνας ο Κιτιεύς εξέφρασε στους χρόνους του ένα ανθρωπιστικό φιλοσοφικό όραμα. Την ιδέα της ενωμένης ανθρωπότητας. Όλοι οι λαοί της Γης ενωμένοι κάτω από την ασπίδα της θεάς Αθηνάς. Οι λαοί της υδρόγειου υπό κοινή φιλοσοφική επιμέλεια και πρόοδο. Είναι τόσο δύσκολο να εφαρμοστεί η ονειροπόληση του κοσμοπολιτισμού; Είναι αδύνατη με τα σημερινά δεδομένα, όπως έχει δομηθεί το καπιταλιστικό σύστημα των περασμένων αιώνων, δεν είναι όμως εντελώς απίθανη εκδοχή για το εγγύς μέλλον. Εν όψει ενός επικείμενου κοινού κινδύνου πώς θα αντιδρούσε η ανθρωπότητα; Τα προεόρτια της κλιματικής αλλαγής είναι ήδη ορατά σε ολόκληρη την υφήλιο. Αν τους επόμενους αιώνες η γεωλογική και ατμοσφαιρική σύσταση της Γης αλλάξει δεν θα σκέφτεται κανείς τις βίλες και τις μεζονέτες του. Ζούμε επάνω στις εύφορες πλάτες ενός ζωντανού οργανισμού που εμφανίζει σημάδια κόπωσης ενώ εμείς συνεχίζουμε ανηλεώς να προκαλούμε την ανοχή του. Σύντομα θα κληθούμε να λογοδοτήσουμε για τα «αμαρτήματά» μας. Και τότε ποιο θα είναι το μέλλον για την αλληλένδετη σχέση μεταξύ πολιτισμού και ανθρωπότητας;

      Κάθε φορά που αναζητώ την ελπίδα ανασύρω από τη μνήμη μου δυο φωτεινά γεγονότα που κείτονται παράταιρα στις χρονικές εγγραφές της ανθρώπινης ιστορίας. Το πρώτο έρχεται από το μακρινό παρελθόν της πρωτόγονης κοινωνικής ζωής ενώ το δεύτερο συνέβη πρόσφατα στη δική μας-σύγχρονη τεχνολογική- εποχή. Την εποχή των διαστημικών αποστολών. Και τα δυο χρονικά σημεία αναδεικνύουν την όμορφη πλευρά του ανθρώπου. Φέρνοντάς τα στο νου μου δεν αμφιβάλλω πια για την προέλευση του είδους μου. Αισθάνομαι με σιγουριά ότι προέρχομαι από τη σοφή πνοή του αρχέγονου πνεύματος που εμφύσησε τη σπίθα της ζωής μέσα σε κάθε ζωντανό οργανισμό.

      Ο Sheridan 1 ήταν ένας πρωτόγονος Νεάντερταλ. Έζησε πριν από 50.000 χρόνια. Τα λείψανά του βρέθηκαν στη σπηλιά Σέρινταν στο σημερινό Ιράκ. Τι το ξεχωριστό είχε αυτός ο κοντινός μας ξάδελφος; Σύμφωνα με τις αναλύσεις που διεξήχθησαν στα σκελετικά κατάλοιπα από ειδικευμένους ανθρωπολόγους, αποκαλύφθηκε πως ο Sheridan 1 ήταν ανάπηρος. Τυφλός με εκτεταμένες εγκεφαλικές κακώσεις, ακρωτηριασμένος στο δεξί του χέρι με σοβαρό τραύμα στο πόδι και προχωρημένης κώφωσης, εξαιτίας οστικών αναπτύξεων στους ακουστικούς πόρους. Ο Sheridan 1 απεβίωσε σε ηλικία 50 ετών. Το ερώτημα των ερευνητών έφερε στο προσκήνιο το μεγαλείο που έκρυβε αυτή η ιστορία: Πώς κατάφερε να επιβιώσει δίχως να καταλήξει πεταμένος σε κάποιον πρωτόγονο Καιάδα; Η απάντηση είναι τόσο απλή. Μας ξαφνιάζει διότι δυσκολευόμαστε να πιστέψουμε στα αγαθά χαρακτηριστικά της φύσης μας. Ο ανάπηρος πρωτόγονος επέζησε διότι καθ’ όλη τη διάρκεια της δύσκολης ζωής του είχε κοντά του τον δικό του φροντιστή. Πριν από 50.000 χρόνια ένα συγγενικό υποείδος του Homo Sapiens έδειχνε εμπράκτως την αγάπη του στον αδύναμο αδελφό του. Στην άγρια εποχή των ζωωδών ενστίκτων υπήρχε χώρος για καλοσύνη και αλληλεγγύη. Κάποιος τον κουβαλούσε στην πλάτη του, κάποιος τον τάιζε, κάποιος τον κρατούσε ζεστό τις παγωμένες νύχτες. Ίσως αυτές τις νύχτες οι δυο τους να κοιτούσαν τον νυχτερινό ουρανό, ελπίζοντας για μια καλύτερη τύχη.

       Ύστερα από 50 χιλιετίες μερικοί αστροναύτες βρέθηκαν έξω από τα ανθρώπινα όρια που ορίζουν οι νόμοι της βαρυτικής ασφάλειας με μοναδική φροντίδα τη μέριμνα όσων παρέμειναν στη Γη. Όταν κοίταξαν την απόσταση από το φινιστρίνι της ατράκτου είδαν τον Sheridan 1 και τον φροντιστή του αγκαλιασμένους μέσα από τον τηλεσκοπικό σωλήνα του χρόνου. Οι αστροναύτες κατάλαβαν πως η Γη είναι η αυτόνομη ηνωμένη αδελφότητα όλων των έμβιων όντων. Επηρεασμένοι από το ψυχολογικό «φαινόμενο της εποπτείας» (overview effect) δεν διέκριναν εθνικότητες, ιδεολογίες, φυλές και δόγματα. Κοίταξαν πίσω στον χρόνο και είδαν αγάπη! Με αυτή την αποσκευή ταξίδεψαν μακριά από την ηθική του μικρόκοσμου. Μήπως η απόσταση από το φυσικό περιβάλλον μεταβάλλει την εντύπωση και χάνεται ο δεσμός; Αντιθέτως ο δεσμός γίνεται ισχυρότερος. Η πραγματική μας φύση επαφίεται στην αδελφοσύνη και όχι στις ψευδαισθήσεις που μαστίζουν τον φαντασιακό κόσμο των υλικών αποκτημάτων που μας χωρίζουν σε χιλιάδες μέρη.

     Πώς θα μπορούσαμε να αντισταθούμε στα πολεμικά γήινα ένστικτα; Ίσως αν κάθε άνθρωπος γινόταν ρίψασπις ωθούμενος από την εσωτερική σοφία… Να ρίξει την ασπίδα του πολέμου στη γη και να δηλώσει ανυπακοή σε όσους ηγέτες στηρίζουν την άνιση ιδεολογία του πολέμου. Μόνο τότε θα τιμούσε καθολικά την ηθική τελείωση που ονειρεύτηκαν όλοι οι πνευματικοί άνθρωποι που έζησαν στον πλανήτη. Και αυτό το όνειρο δεν είναι άλλο από την Ειρήνη!

    Από τον Νεάντερταλ τον φροντιστή στον Homo Sapiens τον κοσμοναύτη…

Η απόσταση γίνεται αφορμή για ένωση… Σε αυτή την αντιθετική ιδέα βασίζεται το μέλλον μας. Είμαστε όλοι ΕΝΑ!

Ελένη Ψαρρά"

Το κείμενο συμμετέχει στην καλλιτεχνική δράση της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΥΦΕΣΗΣ ΚΑΙ ΕΙΡΗΝΗΣ με θεμα: "Ο πόλεμος και οι συνέπειές του".